واژگان برنامه ريزي و مديريت

بافت هاي فرسوده شهري

فرسودگي شهري و بافت هاي فرسوده از موضوعات مهم در مباحث شهرنشيني معاصر هستند. اهميت اين موضوع از ضروت حفظ و احياي اين مناطق فرسوده براي تأمين شرايط زيست مناسب براي ساكنان و بخشي از نيازهاي شهرها به مسكن و زمين مورد نياز براي توسعه هاي جديد شهري از يك طرف و مسئوليت هاي سنگين دولت ها و جوامع محلي و سازمان هاي بينا لمللي براي رفع مشكلات

و مسائل زندگي در بافت هاي فرسوده و نجات شهرها از فرسودگي از طرف ديگر است. اهميت فرسودگي شهري و بافت هاي فرسوده در طول حداقل دو قرن اخير در جهان موجب نظريه پردازي و تجارب فراواني براي مداخله در بافت هاي فرسوده براي نجات شهرها از فرسودگي، احياي بافت هاي فرسوده و حفظ ارزش هاي تاريخي و فرهنگي و اجتماعي اين مناطق شده است. در اين جا برخي مفاهيم پر تكرار و مهم در مقوله فرسودگي و بافت فرسوده شهري به اختصار تبيين مي شوند.

فرسودگي شهري 1

بافت قديم شهر 2

شهرها در طول زمان تغييرات كالبدي و اجتماعي فراواني را تجربه مي كنند كه برخي يادگارهاي كالبدي و فضايي متعلق به شرايط اجتماعي و فرهنگي گذشته را با خود به دوره معاصر مي آورند.

ايران بافت هاي تاريخي تابع دستورالعمل هاي سازمان ميراث فرهنگي، نگهداري و احياي مي شوند.

بافت فرسوده 4

تصويب محدوده بافت فرسوده

احياي شهرى 5

موجوداتى زنده و ارگانيسمى پويا نگريسته مى شوند؛ به سخن ديگر، چون موجودات زنده به دنيا مى آيند، مىب الند، به اوج فعاليت خود مى رسند، بهت دريج فرسوده مى شوند و احتمالاً مى ميرند و به مخروبها ى تبديل مى شوند. احياي شهرى، باز زنده سازى، اصلاح بافت هاى فرسوده و نوسازى شهرى، همگى به دخالت هايى گفته مى شود كه براى جلوگيرى از فرسوده و مخروبه شدن كل شهر و در بيشتر موارد، بخش ها و محله هايى از شهر و نوسازى و دوباره شاداب كردن آنها به انجام مى رسند. دخالت گسترده در بافت هايى كه به بافت هاى پرمسئله و مشكل دار معروفند، آن هم براساس برنامه ريزى و به كارگيرى الگوها و شيوه هاى تعريف شده، به دهه 1940 م و به ويژه نيمه دوم اين دهه كه با پايان جنگ جهانى دوم همزمان است، بازمى گردد. احياي شهرى در عمل، همواره بحثى پرتناقض بوده است. مهمترين مسئله احياي شهرى در غرب، موضوع خريد اجبارى است. يعنى مناطق فرسوده چه مالك آنها راضى باشد يا نباشد، خريدارى، ويران و بازسازى شوند. اين شيوه احياي مناطق شهري را شيوه بولدوزرى نيز خواندها ند، زيرا چيزى از بافت گذشته باقى نمى گذارد. تناقض بعدى در مسئله احياي شهرى از اين واقعيت سرچشمه مى گيرد كه در جريان احيا، بخش هايى از بافت تاريخى نابود مى شود و حتى اگر نشود، بافت اجتماعى، هويت و خاطره جمعى محله هاى شكوهمند گذشته را از كف مى دهد و تلاش براى حداكثرسازى، بى عنايت به چنين گذشته و هويتى، به اجراى طرح هاى تيپ يا يكسان مبادرت مى كند و فرهنگ شهرى را مى زدايد" (پيران، 1387 ).

بهسازى شهرى 6

بهسازي اقدامي براي بهتر كردن وضعيت و شرايط كالبدي، سازمان فضايي، دسترسي به زيرساخت ها و خدمات و بهبود محيط زيست بخش هاي فرسوده شهرهاست. اين اقدامات با حداقل تخريب و مداخله همراه است. بافت هايي كه مشكلات آنها با تعمير و نگهداري ساختمان ها، شماره 40 آبان 42 1388

تزريق خدمات و تجهيزات جديد، اصلاح و ساماندهي شبكه دسترسي قابل رفع است، مشمول طرح هاي بهسازي شهري قرار مي گيرند. "نكته اصلى در اينجا گستره عمل است و كميت هايى كه براى رسيدن به وضعيت كيفى بهتر روى آنها اقدام مى شود. اصطلاح بهسازى شهرى، حدود 35 سال پيش در محافل علمى- آموزشى كشور به كار گرفته شد، اما به دلايلى به تنهايى به كار نيامد و هر بار كه بخش خاصى از مقوله مرمت شهرى به ميان آمد، با نوسازى شهرى در ادبيات نوشتارى دانش شهرسازى ايران، همراه گشت. درحالى كه نوسازى شهرى و بهسازى شهرى هريك جداگانه تعريف مى شوند" (فلامكى، 1387 ). بهسازي شهري از طريق چند رويكرد مشخص شامل استحكامب خشي و تعمير ساختمان ها و تأسيسات، مراقبت و نگهداري و حفاظت از ساختمان ها به احيا و جوانتر كردن شهرها كمك مي كند.

نوسازى شهرى 7

در نوسازي، كالبدهاى فرسوده براي نيازهاي معاصر متناسب سازي مي شوند. اين اقدامات بيشتر از بهسازي با تخريب و مداخله شديدتر همراه است. با وجود اين اقدامات نوسازي با هدف ساخت فضا يا كالبد نو و جديدي انجام نمي شود و تنها به نوكردن فضا يا كالبد قديمي و فرسوده اكتفا مي شود. "نوسازي فرايند جوان سازي يك ناحيه خراب شده در شهر از طريق بهبود وضعيت ساختمان ها، سطح دسترسي، نظام جريانات، افزايش تسهيلات و خدمات و تخصيص متناسب كاربري هاي زمين و نوسازي است" ( 228 , Kulshrestha, 2006 ). نوسازى شهرى معمولاً توسط نهادهاى عمومى پيگيرى مى شود، زيرا قسمت هاى كوچك متعددى از شهر، عرصه هايى با زمين بسيار گران، فراتر از توان منابع تجارى خصوصى، محيط هاى فقيرنشين فاقد جاذبه براى توسعه نزد بخش خصوصى، محدوديت هاى ادارى (يا منطقهب ندى شهرى) و نياز افراد و گروه هاى كم درآمد و فرودست كه نمىت واند در بازار آزاد برآورده شود را دربر مى گيرد. البته، منابع خصوصى و عمومى نيز اغلب در برنامه هاى نوسازى مشاركت دارند (سعيدى، 1387 ).

بازسازي شهري 8

بازسازي زماني ضرورت ميي ابد كه فرسودگي كامل در فعاليت و كالبد به طور توأم صورت گرفته باشد. يعني، هم كالبد جوابگوي نيازهاي جديد نيست و هم فعاليت متناسب با شرايط كالبدي و اجتماعي معاصر نيست. در اين مواقع كالبد تخريب و بازسازي مي شود. همچنين براي اصلاح الگوي كاربري، فعاليت جديد متناسب با نياز روز جامعه در آن بازسازي معمولاً براي ايجاد حيات جديد در سازمان جايگزين مي شود. "

سكونتگاه غيررسمى 9

تهيدستان شهرى اغلب در پيرامون (خارج از محدوده) شهرها پديد مى آيد. اين گونه سكونتگاه ها به علت غيررسمى بودن، از برنامه ريزى و طراحى شهرى برخوردار نيست و از خدمات عمومى محروم است. سكونتگاه هاى غيررسمى به دليل عدم نظارت و كمك دولت يا شهردارى ها، سكونتگاه هاى خودرو يا سكونتگاه هاى بى ضابطه نيز خوانده مى شوند. گاهى به علت سكونت گروه هاى بسيار فقير به نام سكونتگاه هاى خلقي نيز شناخته شدها ند. اما بيشتر به دليل موقعيت مكانى آنها در پيرامون شهرها، آنها را حاشيها ى مىن امند. گاهى اين حاشيه ها، به درون شهرها نفوذ مى كنند و ضمن گسترش در مكان هاى نامساعد، مانند دره ها، گودها، مسيل ها و كوه ها، در پيكر اصلى شهر ادغام مى شوند. از ويژگى هاى سكونتگاه هاى حاشيها ى بدمسكنى است كه به شكل هاى مختلف بروز مى كند. زاغهن شينى، حلبى آباد، حصيرآباد، آلونكن شينى و قايقن شينى از جمله اين اشكال است كه در هر جا ممكن است يكى از آنها به ن سبت ديگرى غلبه داشته باشد. در سكونتگاه هاي غيررسمي كيفيت خانه ها بسيار نازل و فاقد تأسيسات زيربنايى، از جمله آب، برق و گاز بوده و در مجموعه آنها هيچ گونه تسهيلات و خدمات عمومى، مانند مدرسه، درمانگاه و حمام وجود ندارد و از نظر بهداشتى، دفع فاضلاب و نظافت محيط شرايط بسيار آسيبپ ذيرى دارند (سعيدنيا، 1387 ).